Hoe lang blijven drugs aantoonbaar?

"Hoe lang zit het nog in mijn lichaam?" Het is de vraag die het vaakst gesteld wordt voor een drugstest op het werk, voor het CBR of uit persoonlijke zekerheid. Het eerlijke antwoord is dat er geen enkel getal bestaat dat voor iedereen klopt. Het detectievenster hangt af van de stof, van het testmateriaal (urine, bloed, speeksel of haar) en van de persoon. Wat wel kan, is per stof en per matrix een betrouwbare bandbreedte geven. Dat doet dit overzicht.

Een ding willen wij meteen rechtzetten: een laboratoriumtest meet geen "ja of nee", maar een concentratie. Het lab vergelijkt die concentratie met een afgesproken afkapwaarde (de cut-off). Daardoor is een gecertificeerde labtest betrouwbaarder dan een teststrip met een vage streep, en is hij beter te verdedigen bij een betwiste uitslag. Wat een cut-off precies inhoudt en waarom die per stof verschilt, leest u in wat is een cut-off waarde.

Vier soorten testmateriaal, vier vensters

Hetzelfde middel is in urine veel langer aantoonbaar dan in bloed of speeksel, en in haar het langst van allemaal. Dat komt doordat elke matrix iets anders meet. Bloed en speeksel bevatten de stof zelf zolang die nog circuleert; urine bevat vooral de afbraakproducten die de nieren uitscheiden; haar legt de stof vast in de haarschacht naarmate het haar groeit, ongeveer een centimeter per maand. Grofweg geldt deze volgorde:

• Bloed en speeksel tonen recent gebruik: meestal enkele uren tot ongeveer een dag. Dit is het venster dat het dichtst bij "is iemand nu onder invloed" ligt. Speeksel is bovendien eenvoudig en onder toezicht af te nemen, wat manipulatie lastig maakt.
• Urine is de standaard voor de meeste werkplek- en screeningssituaties: afhankelijk van de stof ongeveer 1 tot 4 dagen, en bij cannabis bij frequent gebruik veel langer. Urine is goedkoop, breed gevalideerd en geschikt voor een panel met meerdere stoffen tegelijk.
• Haar kijkt het verst terug, tot ongeveer 90 dagen, en laat een gebruikspatroon over maanden zien in plaats van een momentopname. Een haartest is daarom geschikt om incidenteel van structureel gebruik te onderscheiden, maar minder geschikt om gebruik van gisteren aan te tonen.

De keuze van het materiaal bepaalt dus welke vraag u beantwoordt. Voor "was iemand recent onder invloed" past speeksel; voor "is er de afgelopen dagen gebruikt" urine; voor "is er een patroon over maanden" haar. Welk materiaal in welke situatie het beste past, werken wij verder uit in welke drugstest past bij u.

Detectievenster per middel

De onderstaande tabel vat de gangbare richtwaarden samen voor eenmalig tot incidenteel gebruik. Het zijn bandbreedtes, geen garanties: bij frequent gebruik, een hoge dosis of een trage stofwisseling lopen de tijden op. De afbraakproducten die een lab meet (bijvoorbeeld benzoylecgonine voor cocaïne of THC-COOH voor cannabis) blijven vaak langer aantoonbaar dan de stof zelf.

Wilt u per stof de details, dan leest u die in de aparte overzichten: cannabis (THC), cocaïne, amfetamine (speed), MDMA (xtc) en ketamine. Ook voor opiaten (heroïne, morfine, codeïne), benzodiazepines, methadon, paddo's (psilocybine) en LSD hebben wij aparte overzichten. Minder gangbaar, maar wel afzonderlijk beschreven: PCP, 2C-B, synthetische cannabinoïden (spice), barbituraten, phenibut en nicotine (cotinine).

Twee dingen vallen in deze tabel op. Cannabis is de uitschieter: door de opslag in vetweefsel loopt het urinevenster bij dagelijks gebruik op tot weken, terwijl de andere middelen binnen enkele dagen verdwenen zijn. En haar laat voor vrijwel elke stof hetzelfde lange venster zien, omdat de aantoonbaarheid daar niet afhangt van afbraak maar van haargroei. Dat verklaart waarom een werkgever die "recent gebruik" wil uitsluiten een ander materiaal kiest dan een instantie die een patroon over maanden wil zien.

Waarom verschilt het venster per persoon?

Vier factoren bepalen het grootste deel van de variatie. Ten eerste de frequentie en dosis: wie regelmatig gebruikt, bouwt een depot op, vooral bij vetoplosbare stoffen zoals THC. Ten tweede de stofwisseling, die per persoon en met de leeftijd verschilt. Ten derde de hoeveelheid vocht en de nierfunctie, die bepalen hoe snel afbraakproducten via de urine verdwijnen. En ten vierde de gevoeligheid van de test en de gekozen afkapwaarde: hoe lager de afkapwaarde, hoe langer een stof formeel aantoonbaar blijft.

Het idee dat veel water drinken een uitslag betrouwbaar "wegspoelt" klopt niet: verdunning verlaagt de concentratie tijdelijk, maar een gecertificeerd lab herkent een verdund monster aan onder andere het kreatininegehalte en het soortelijk gewicht. Een te sterk verdund monster wordt als ongeldig aangemerkt en moet opnieuw. Hetzelfde geldt voor zogenoemde detox-kuren: er is geen middel dat een depot in vetweefsel of een vastgelegde haarmeting versneld laat verdwijnen. De enige factor die het venster echt verkort, is tijd.

Aantoonbaar is niet hetzelfde als onder invloed

Een veelgemaakte denkfout is dat een positieve uitslag bewijst dat iemand tijdens het werk onder invloed was. Dat is niet zo. Cannabis kan in urine nog dagen na het laatste gebruik opduiken, terwijl het roes-effect al lang weg is. Een urine-uitslag toont blootstelling in een venster, geen actuele beïnvloeding. Wie wil weten of iemand nú onder invloed is, komt dichter in de buurt met een speeksel- of bloedtest. Voor de meeste werkplekvragen volstaat urine, maar het is belangrijk om te begrijpen wat de uitslag wel en niet zegt voordat er conclusies aan worden verbonden.

Wat zeggen de cijfers over gebruik in Nederland?

Het Trimbos-instituut brengt het middelengebruik in Nederland jaarlijks in kaart in de Nationale Drug Monitor. Daaruit blijkt dat cannabis veruit het meest gebruikte illegale middel is en dat cocaïne en xtc daarna volgen. Het RIVM publiceert daarnaast cijfers over gezondheidsincidenten die met middelengebruik samenhangen. Voor de gezondheidsrisico's op langere termijn verwijst de WHO naar de samenhang tussen frequent gebruik en problemen met onder andere het hart en de geestelijke gezondheid. Deze bronnen zeggen niets over hoe lang een stof in úw lichaam aantoonbaar is, maar ze laten wel zien waarom werkgevers en het CBR met testen werken.

Screening en bevestiging: twee stappen

Een betrouwbare uitslag komt vrijwel altijd in twee stappen tot stand. De eerste stap is een immunoassay-screening: een snelle, gevoelige test die per stofgroep een eerste indicatie geeft. Die screening is bewust ruim afgesteld, zodat hij weinig mist, maar daardoor kan hij ook reageren op verwante stoffen of medicijnen. De tweede stap is de bevestiging met een nauwkeurigere methode, die de exacte stof identificeert en kwantificeert. Pas na die tweede stap is een uitslag verdedigbaar. Een teststrip die u thuis gebruikt, doorloopt alleen de eerste stap, en dat is precies waarom de uitkomst bij een betwisting niet standhoudt. Het verschil tussen een thuistest en een labtest werken wij uit in thuis drugstest versus labtest.

De afkapwaarde speelt in beide stappen een rol. Een lage afkapwaarde betekent dat ook kleine hoeveelheden al positief uitvallen, wat het venster verlengt; een hogere afkapwaarde sluit sporen uit en richt zich op betekenisvol gebruik. Werkgevers en instanties kiezen de afkapwaarde die bij hun vraag past. Daarom kan dezelfde persoon met hetzelfde monster bij twee verschillende afkapwaarden een andere uitslag krijgen, zonder dat een van beide testen "fout" is.

Het venster en de juridische context

Een aantoonbaarheidsvenster zegt iets anders dan "iemand was onder invloed tijdens het werk". Cannabis kan in urine nog dagen na het laatste gebruik aantoonbaar zijn, terwijl het effect allang weg is. Daarom is de keuze van het testmateriaal belangrijk: speeksel sluit het dichtst aan bij actueel gebruik, urine bij gebruik in de afgelopen dagen. Een werkgever mag niet zomaar testen. Op grond van de Arbowet en de privacyregels die de Autoriteit Persoonsgegevens bewaakt, gelden strikte voorwaarden, en gezondheidsgegevens zijn extra beschermd. Voor het rijbewijs werkt het CBR met eigen onderzoeken en termijnen. Wat een werkgever wel en niet mag, leest u in drugstest op het werk: wat mag uw werkgever.

Welke test past bij welke vraag?

De juiste test hangt af van wat u wilt weten. Wilt u één specifiek middel uitsluiten, dan volstaat een gerichte screening, bijvoorbeeld op cocaïne, amfetamine of ketamine. Wilt u een breder beeld, dan kiest u een panel. Het verschil tussen de varianten leggen wij uit in 5-panel versus 10-panel. Welk materiaal bij uw situatie past, urine, speeksel of haar, vindt u in welke drugstest past bij u.

Veelgestelde vragen

Helpt veel water drinken om een test te halen?

Niet betrouwbaar. Verdunning verlaagt de concentratie tijdelijk, maar een gecertificeerd lab herkent een verdund monster aan onder andere het kreatininegehalte en kan het als ongeldig aanmerken. Een depot in vetweefsel, zoals bij cannabis, verdwijnt er niet door.

Welke test sluit het aan bij "is iemand nu onder invloed"?

Speeksel en bloed liggen het dichtst bij actueel gebruik. Urine toont gebruik in de afgelopen dagen en zegt minder over het moment zelf. Haar laat juist een patroon over maanden zien.

Hoe lang voor een geplande test moet ik stoppen?

Daar bestaat geen veilig getal voor, omdat het venster per stof, per matrix en per persoon verschilt. De tabel hierboven geeft richtwaarden, maar bij frequent gebruik lopen de tijden op. De enige factor die het venster echt verkort, is tijd.

De vensters in dit overzicht zijn richtwaarden en geen garantie; de uitkomst verschilt per persoon. Elk testresultaat bij Zuivertest bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Heeft u zorgen over uw gezondheid of over middelengebruik, bespreek dit dan met uw huisarts. Huisarts, spoedpost of laboratoriumtest zet op een rij waar u met welke vraag terechtkunt. Leest u liever eerst welke aannames niet kloppen, dan behandelt zeven misverstanden over drugstesten de meest voorkomende.