Afkickverschijnselen per middel: hoe lang duren ze?

Afkickverschijnselen zijn bij de meeste middelen het hevigst in de eerste 24 tot 72 uur en zijn na 7 tot 10 dagen grotendeels weggeëbd. Bij drie middelen ligt dat anders. Bij alcohol, GHB en benzodiazepinen kan stoppen zonder medische begeleiding levensgevaarlijk zijn (PMID 34288186, PMID 34073640).

Dat is het korte antwoord. Er zit alleen een tweede antwoord onder, en dat is het antwoord waar mensen op vastlopen.

Hoe u zich voelt en wat een laboratorium meet, lopen op twee verschillende klokken. Wij zien dat verschil wekelijks terugkomen in vragen aan onze klantenservice. Iemand voelt zich na twee weken nog beroerd en concludeert dat de stof er nog in zit.

Meestal is dat niet zo.

Wat zijn afkickverschijnselen precies?

Afkickverschijnselen zijn de klachten die ontstaan wanneer uw lichaam gewend is geraakt aan een middel en dat middel wegvalt. Uw zenuwstelsel heeft zich aangepast aan de aanwezigheid van de stof. Valt die weg, dan slaat die aanpassing de andere kant op. Het woord ontwenningsverschijnselen betekent hetzelfde.

Bij middelen die uw zenuwstelsel remmen, zoals alcohol, GHB en benzodiazepinen, komt dat systeem bij het stoppen juist in overdrive. Trillen, zweten, hartkloppingen, angst, en in het ernstigste geval een epileptische aanval of een delier (PMID 25427113).

Bij middelen die uw zenuwstelsel juist opjagen, zoals cocaïne en amfetamine, gebeurt het omgekeerde. Er komt geen storm, maar een leegte: uitputting, somberheid, veel slapen, en een sterk verlangen naar het middel (PMID 10812287).

Dat onderscheid bepaalt bijna alles wat volgt. De ene groep is medisch riskant en de andere groep is zwaar maar zelden gevaarlijk.

Hoe lang duren afkickverschijnselen per middel?

De acute fase duurt bij de meeste middelen drie tot zeven dagen, met een piek in de eerste twee dagen. Benzodiazepinen vormen de uitzondering: daar kan de fase weken duren, afhankelijk van de halfwaardetijd van het middel. Hieronder staat per stof hoe lang de klachten doorgaans lopen, en hoe lang een urinetest de stof of zijn afbraakproduct nog ziet.

Lees de tabel als twee losse klokken die tegelijk lopen. De linkerhelft gaat over hoe u zich voelt. De rechterhelft gaat over wat een laboratorium aantreft.

De getallen zijn richtwaarden en geen belofte. Gebruiksduur, hoeveelheid, leverfunctie, leeftijd en het gebruik van meerdere middelen tegelijk schuiven ze allemaal op. Een haartest kijkt bovendien maanden terug in plaats van dagen, wat de rechterkolom compleet verandert.

Cannabis en MDMA staan bewust niet in deze tabel. Zuivertest heeft daar geen test voor, en een overzicht dat suggereert van wel zou u op het verkeerde been zetten.

Waarom voelt u zich beroerd terwijl uw test schoon is?

Omdat de stof uit uw bloed verdwijnt lang voordat uw zenuwstelsel opnieuw in balans is. Een urinetest meet moleculen. Afkickverschijnselen zijn een aanpassingsproces in uw hersenen, en dat proces trekt zich niets aan van de halfwaardetijd. Bij cocaïne is dat verschil het grootst.

Neem twee mensen die op dezelfde dag stoppen met cocaïne, na 6 maanden weekendgebruik. Allebei leveren ze op dag zes urine in bij hetzelfde lab. Allebei krijgen ze een negatieve uitslag, want benzoylecgonine is doorgaans na 2 tot 4 dagen onder de afkapwaarde gezakt.

De een voelt zich op dag zes redelijk. De ander slaapt veel, is somber en denkt de hele dag aan gebruiken.

Dat verschil staat niet op de uitslag. In een prospectief onderzoek onder poliklinische cocaïnegebruikers hielden stemmings- en slaapklachten na het stoppen weken aan, ruim voorbij het moment waarop urine niets meer liet zien (PMID 10812287). De uitslag was voor beiden identiek.

Bij GHB draait die verhouding zelfs helemaal om. GHB verdwijnt razendsnel uit urine, vaak binnen 12 uur, terwijl juist bij GHB het ontwenningsbeeld het langst en het gevaarlijkst is (PMID 34073640). Een schone GHB-uitslag zegt over uw veiligheid dus vrijwel niets.

Ik vind dit het belangrijkste punt van deze hele pagina. Een negatieve test betekent dat de stof weg is. Het betekent niet dat u er doorheen bent.

Welke afkickverschijnselen zijn gevaarlijk?

Bij alcohol, GHB en benzodiazepinen kan ontwenning levensbedreigend zijn. Bij die drie remt het middel het zenuwstelsel, en bij plots wegvallen kan een epileptische aanval of een delier optreden. Bij cocaïne, amfetamine, ketamine en nicotine is het beeld zwaar, maar zelden acuut gevaarlijk.

Een delirium tremens is de ernstigste vorm bij alcohol. Het begint doorgaans 48 tot 96 uur na de laatste consumptie en gaat gepaard met verwardheid, hallucinaties, koorts en een ontregelde bloeddruk (PMID 25427113). Zonder behandeling is de sterfte aanzienlijk, met behandeling laag.

Bij GHB is de tijdlijn korter en steiler. In een Nederlandse observationele studie onder patiënten in een detoxbehandeling traden complicaties op ondanks begeleiding, en waren delier en ernstige onrust geen zeldzaamheid (PMID 37864267). Het middel is uit het lichaam voordat de ontwenning goed en wel begint.

Herkent u bij uzelf of bij iemand anders verwardheid, hallucinaties, hevig trillen, koorts of een toeval, dan is dat een reden om direct medische hulp te zoeken. Bel de huisarts, buiten kantooruren de huisartsenpost, en bij een aanval 112.

Wat wij hier niet doen, is een afbouwschema geven. Dat hoort bij een arts die uw situatie kent, niet bij een laboratorium en niet bij een blogartikel.

Waarom kan afkicken bij een volgende poging zwaarder uitpakken?

Omdat het zenuwstelsel de vorige keren onthoudt. Bij alcohol is beschreven dat herhaalde ontwenningsperiodes de kans op ernstiger verschijnselen bij een volgende keer kunnen vergroten, inclusief een hoger risico op toevallen. Dat mechanisme heet het kindling-effect (PMID 27586815).

Het idee erachter is dat elke doorgemaakte ontwenning het zenuwstelsel een stukje prikkelbaarder achterlaat. Wie vijf keer eerder is gestopt en teruggevallen, begint een zesde poging dus niet op hetzelfde punt als bij de eerste.

Dat is geen reden om niet te stoppen. Het is een reden om de zesde keer beter voor te bereiden dan de eerste.

In de praktijk betekent het vooral iets voor de vraag wie begeleiding nodig heeft. Iemand met een lange geschiedenis van stoppen en herbeginnen wordt in de literatuur gerekend tot de groep met verhoogd risico, ook als de vorige keren mild verliepen (PMID 34288186).

Wat dit voor een laboratorium betekent, is overigens niets. Een test ziet uw huidige monster, niet uw geschiedenis. Wilt u die geschiedenis wel ergens vastleggen, dan doet een reeks gedateerde uitslagen dat beter dan één losse test.

Wat zijn post-acute afkickverschijnselen?

Na de acute fase volgt bij veel mensen een langere periode met mildere klachten: wisselende stemming, slecht slapen, weinig energie, prikkelbaarheid en verlangen naar het middel. Die fase wordt post-acute ontwenning genoemd. Hij kan weken tot maanden duren en verloopt golvend in plaats van rechtlijnig.

Dat golvende patroon zorgt voor de meeste teleurstelling. U voelt zich drie goede dagen achter elkaar prima, en dag vier is opeens zwaar. Dat betekent niet dat er iets misgaat.

In het cocaïne-onderzoek hierboven bleven stemming en slaap nog wekenlang schommelen bij mensen die volledig gestopt waren (PMID 10812287). Bij een systematische review naar behandeluitkomsten bij cocaïnegebruiksstoornis bleek juist deze fase samen te hangen met terugval (PMID 38720357).

Er is in deze fase geen test die u vertelt hoe ver u bent. Wat een test wel kan, is bevestigen dat er in die weken niets is bijgekomen.

Wat ziet een laboratorium wel en niet van afkicken?

Een laboratorium ziet blootstelling. Meer niet. Het meet of een stof of zijn afbraakproduct in uw monster zit, in welke concentratie, en of die concentratie boven de afgesproken afkapwaarde ligt. Het meet geen verslaving, geen ontwenning, geen hoeveelheid en geen moment van gebruik.

Bij alcohol ligt dat iets genuanceerder, want daar bestaan markers die een patroon over langere tijd weergeven. CDT in bloed en EtG in haar zijn ontwikkeld om juist onthouding over weken tot maanden te beoordelen, en worden in forensische en klinische situaties ook zo gebruikt (PMID 29807559, PMID 20373230).

Voor drugs bestaat dat langetermijnequivalent in urine niet. Wel bestaat het in haar: een haaranalyse kijkt maanden terug in plaats van dagen, afhankelijk van de haarlengte.

Dus als iemand u vraagt te bewijzen dat u al drie maanden niets gebruikt, is een urinetest daarvoor het verkeerde instrument. Die kijkt maar een paar dagen terug.

Wilt u zelf vastleggen welke stoffen wel en niet in uw monster zitten, dan kunt u bij Zuivertest een panel op maat samenstellen en per stof kiezen. U hebt daar geen verwijzing van een arts voor nodig, en alleen u ziet de uitslag.

Wanneer schakelt u een arts in?

Bij alcohol, GHB en benzodiazepinen: voordat u stopt, niet erna. Bij dagelijks gebruik van een van die drie is een huisarts de eerste stap, omdat die de ontwenning kan inschatten en zo nodig kan begeleiden. Bij de overige middelen is een arts vooral van belang als klachten aanhouden of ernstig worden.

Thuisarts.nl en het Farmacotherapeutisch Kompas beschrijven per middel wanneer begeleiding nodig is. Het RIVM publiceert daarnaast monitoring en risicobeoordelingen van middelen die in Nederland circuleren, inclusief nieuwe psychoactieve stoffen.

Wat u vandaag kunt doen als u aan het stoppen bent: noteer de datum van uw laatste gebruik. Zonder die datum is elke uitslag en elke tijdlijn achteraf giswerk.

Mijn eigen conclusie na het naast elkaar leggen van deze acht middelen is dat de tabel hierboven vooral leert waar een test niet voor bedoeld is. Ik zou hem daarom lezen als een kaart van uw eerste twee weken, niet als een uitslagformulier.

Per middel gaan we dieper in op wat er gebeurt en wat er meetbaar van overblijft. Lees verder over GHB-verslaving en waarom stoppen alleen gevaarlijk is, over afkicken van alcohol, over ketamineverslaving, over cokeverslaving, en over abstinentie en hoe u die objectief aantoont.

Hoe lang elk middel afzonderlijk aantoonbaar blijft, staat in ons overzicht hoe lang blijven drugs aantoonbaar. Hoe uw lichaam die stoffen afbreekt, leest u in hoe breekt uw lichaam drugs en alcohol af.

Elk bloedtestresultaat bij Zuivertest bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen uw resultaten met uw huisarts.

Bronnen

• Wood E, Albarqouni L, Tkachuk S et al., "Clinical management of the alcohol withdrawal syndrome", Addiction, 2022 (PMID 34288186)
• Schuckit MA, "Recognition and management of withdrawal delirium (delirium tremens)", New England Journal of Medicine, 2014 (PMID 25427113)
• Jesse S, Bråthen G, Ferrara M et al., "Alcohol withdrawal syndrome: mechanisms, manifestations, and management", Acta Neurologica Scandinavica, 2017 (PMID 27586815)
• Kamal RM, Dijkstra BAG, van Noorden MS et al., "Characterization of the GHB Withdrawal Syndrome", Journal of Clinical Medicine, 2021 (PMID 34073640)
• Dijkstra BAG, Beurmanjer H, Goudriaan AE et al., "GHB: a life-threatening drug, complications and outcome of GHB detoxification treatment, an observational clinical study", Addiction Science and Clinical Practice, 2023 (PMID 37864267)
• Coffey SF, Dansky BS, Carrigan MH, Brady KT, "Acute and protracted cocaine abstinence in an outpatient population: a prospective study of mood, sleep and withdrawal symptoms", Drug and Alcohol Dependence, 2000 (PMID 10812287)
• Rodrigues LSS, Fernandes JM, de Melo E et al., "Predictors of cocaine use disorder treatment outcomes: a systematic review", Systematic Reviews, 2024 (PMID 38720357)
• Andresen-Streichert H, Müller A, Glahn A et al., "Alcohol Biomarkers in Clinical and Forensic Contexts", Deutsches Ärzteblatt International, 2018 (PMID 29807559)
• Appenzeller BMR, Schuman M, Wennig R, "Abstinence monitoring of suspected drinking drivers: ethyl glucuronide in hair versus CDT", Traffic Injury Prevention, 2010 (PMID 20373230)
• Thuisarts.nl, informatie over stoppen met alcohol en drugs (thuisarts.nl)
• Farmacotherapeutisch Kompas, monografieën benzodiazepinen en opioïden (farmacotherapeutischkompas.nl)
• RIVM, drugsmonitoring en risicobeoordeling van psychoactieve stoffen (rivm.nl)